“our goal in life is to be safe – not safe by ourselves – but safe with other people…”
Dr. Stephen Porges
Mae trawma yn ddigwyddiad trallodus neu’n sefyllfa barhaus a all achosi niwed dwys i’r meddwl. Oherwydd y trallod llethol a achosir gan y digwyddiad ni all person brosesu (nac integreiddio) yr emosiynau sy’n dilyn.
Gall digwyddiad trawmatig arwain at newid dwfn a pharhaus yng nghyffroad corfforol unigolyn, ei gof a’r ffordd y mae’nt yn gwneud synnwyr o’u amgylchedd.
Mathau Mawr o Ddrawma
Gall y rhain ddigwydd oherwydd:
- camdriniaeth plant (can-drin ac esgeulustod)
- trais domestig (gan gynnwys rheolaeth orfodol)
- ymosodiad rhywiol
- trawma cysylltiedig a pharth rhyfel
- trychinebau naturiol (corwynt, tsunami, daeargryn)
- hil-laddiad, troseddau yn erbyn dynoliaeth (e.e. Holocost)
- gweithdrefnau meddygol, damweiniau trafnidiaeth
Gall ein corff ymateb i drawma naill ai trwy baratoi i “ymladd” neu i “redeg i ffwrdd” neu i “rewi” (cwymp). Mae pa un o’r rhain sy’n golygu bod ein corff yn ei ddefnyddio yn dibynnu ar y sefyllfa. Tra yn y tymor byr iawn efallai y byddwn yn profi newidiadau mawr yng nghyfradd ein calon a’n pwysedd gwaed, effaith tymor hwy profiad a all arwain at broblemau iechyd meddwl difrifol, a all hefyd ymddangos fel cyflyrau corfforol cronig (ee arthritis gwynegol, coluddyn llidus, lupws, canser).
Ar ôl y sioc gychwynnol gallai’r her tymor hir hefyd fod yn delio â theimladau fel euogrwydd, tristwch, dicter a chywilydd. Ac fel y noda’r Athro Judith Herman, mae trawma seicolegol yn effeithio’n arbennig ar y di-rym a’r gwan. Mae digwyddiadau trawmatig mor arwyddocaol nes eu bod yn llethu gallu rhywun i gael ymdeimlad o reolaeth dros ei gyrff a chysylltiad ac ystyr diogel ag eraill.
Yr her i’r unigolyn sydd wedi’i drawmateiddio, fel y mae Dr Bessel van der Kolk yn ei weld, yw dysgu goddef teimlo’r hyn maen nhw’n ei deimlo a gwybod beth maen nhw’n ei wybod – a all gymryd misoedd neu hyd yn oed flynyddoedd. Maent nid yn unig yn profi ystumiadau yn yr hyn y maent yn ei ganfod, ond nid yw’r corff ei hun yn teimlo’n ddiogel.
I bob pwrpas, mae fel petai’r gorffennol wedi cael ei argraffu ar fodolaeth dioddefwr trawma – hynny yw, yn union ddiogelwch ei gorff.
Profiadau Niweidiol Plentyndod (ACEs)
Yn dilyn gwaith arloesol Dr Vincent Felitti a Dr Robert Anda gyda’r Astudiaeth ACE, mae ymwybyddiaeth gynyddol ymhlith y cyhoedd o’r canfyddiadau gwerthfawr iawn sy’n deillio o’r ymchwil hon.
Er ei fod ar y pryd yn ddarganfyddiad serendipitaidd, mae’r Astudiaeth ACE bellach yn sail i’n dealltwriaeth o effaith ddwys profiadau datblygiadol niweidiol cronnus yn ystod plentyndod ar heriau iechyd diweddarach mewn bywyd, o ordewdra i glefydau anadlol i gamddefnyddio sylweddau, hunan-niweidio a hunanladdiad.
Trawma Cymhleth
Mae hyn yn cynnwys straen ailadroddus, cronig, pan fydd yn rhaid i berson, fel arfer yn ystod plentyndod, fyw mewn amgylchedd niweidiol, ac maent yn dioddef niwed gan bobl a ddylai fod wedi rhoi eu gofal. Ac yn sylweddol oherwydd eu dibyniaeth yn y blynyddoedd cynnar, mae’n digwydd pan fyddant fwyaf agored i niwed. Mae’r straenwyr trawmatig cymhleth hyn bob amser yn rhyngbersonol ac yn cael eu myfyrio ymlaen llaw, er enghraifft pan fydd y plentyn yn cael ei drawmateiddio gan ei riant ei hun neu berthynas agos.
Cyfeiriadau:
Felitti, Vincent J MD, Anda, Robert F MD et al; “Relationship of Childhood Abuse and Household Dysfunction to Many of the Leading Causes of Death in Adults”. The Adverse Childhood Experiences (ACE) Study, American Journal of Preventative Medicine, May 1998, Vol 14, Issue 4, Pages 245 – 258
Herman, Judith Lewis; Trauma and Recovery. Pandora Books, 2015
Porges, Stephen W ; The Polyvagal Theory: The Transformative Power of Feeling Safe. Norton Professional Book, 2017
Van der Kolk, Bessel; The Body Keeps the Score. Penguin Books, 2014